Synagoga reformowana

Synagoga służyła głównie nieortodoksyjnym Żydom, zwolennikom haskali i przybyłym z zachodu wyznawcom judaizmu. Korzystali z niej „postępowi” Żydzi z Kalisza i okolic, fabrykanci i społecznicy nie zachowujący rygorystycznie praw Tory. Budynek synagogi reformowanej oddano do użytku w 1911 r. Po wkroczeniu Niemców w 1939 r. została oczywiście zamknięta. Przez jakiś czas służyła jako miejsce składowania macew ze starego cmentarza żydowskiego przy ulicy Nowy Świat, w 1940 r została zburzona i po wojnie już nie odbudowana.

(więcej informacji pod zdjęciami)

 Synagoga Reformowana ul. Krótka 5 w Kaliszu, rok 1940. Żródło: Zdjęcie pochodzi ze zbiorów Hili Marcinkowskiej, dostępne na stronie www.sztetl.org.pl.

Synagoga Reformowana. Źródło: Archiwum Państwowe w Kaliszu, Spuścizna Tadeusza Martyna.

Synagoga Reformowana. Źródło:  Archiwum Państwowe w Kaliszu, Spuścizna Tadeusza Martyna.

Synagoga Reformowana. Źródło: Archiwum Państwowe w Kaliszu, Spuścizna Tadeusza Martyna.

Synagoga Reformowana. Źródło: Archiwum Państwowe w Kaliszu, Spuścizna Tadeusza Martyna.

Synagoga Reformowana. Źródło: Archiwum Państwowe w Kaliszu, Spuścizna Tadeusza Martyna.

Synagoga Reformowana. Źródło: Archiwum Państwowe w Kaliszu, Spuścizna Tadeusza Martyna.

Synagoga Reformowana 1396 rok. Żródło: Archiwum Państwowe w Kaliszu,  Akta m. Kalisza.

Projekt ogrodzenia Synagogi Reformowanej w Kaliszu, rok 1936. Źródło: Archiwum Państwowe w Kaliszu, Akta miasta Kalisza.

Powstanie nowej, drugiej w ówczesnym Kaliszu synagogi, wzniesionej już poza dzielnicą żydowską, związane było przede wszystkim z nowymi nurtami religijnymi i filozoficzno-społecznymi wśród społeczności żydowskiej. Zaczęła gromadzić „postępową” część kaliskich starozakonnych. Synagogę tą zwano nową, niemiecką lub reformowaną. Choć projekt jej wzniesienia pojawił się już czterdzieści lat wcześniej budynek wybudowano dopiero w latach 1910-11. Wzniesiono go na planie prostokąta. Fasadę główną wieńczyły dwie kwadratowe  wieże  ozdobione kopułami. Wewnątrz, we wschodniej części znajdowała się obszerna główna sala modlitewna, którą z trzech stron otaczały galerie dla kobiet. W zachodniej części znajdował się mały przedsionek. Zburzona przez Niemców w czasie okupacji, obecnie w tym miejscu znajdują się obiekty Straży Miejskiej.

Powstanie nowej kaliskiej synagogi związane było z nurtem religijnym i filozoficzno-społecznym tzw. haskalą, zapoczątkowana przez M. Mendelssohna w wieku XVIII. Na ziemie Rzeczpospolitej idee te trafiły za sprawą Żydów pochodzących z krajów niemieckich, stąd też istniało duże znaczenie języka i kultury niemieckiej w początkowym okresie haskali na ziemiach polskich. Ruch ten charakteryzował się działaniami zmierzającymi do przystosowania wiary do współczesnych potrzeb, inicjował procesy asymilacji i integracji, a także zainteresowania piśmiennictwem i językiem hebrajskim. Wyznawcy tego ruchu odrzucali tradycyjny strój żydowski na rzecz europejskiego, pobierali naukę w szkołach publicznych, choć nie rezygnowali przy tym z wykształcenia religijnego. Cechowała ich większa aktywność społeczna, kulturalna - zarówno na rzecz gminy żydowskiej, jak i lokalnych środowisk, w których żyli. Te zjawiska były wyraźnie obecne także w Kaliszu, który zresztą był drugim po Warszawie ośrodkiem haskali w Królestwie Polskim.

Choć projekt budowy synagogi dla „postępowych” Żydów w Kaliszu powstał już w 1871 r., to jednak z przyczyn organizacyjnych (m.in. brak rabina i zarządu) dopiero w 1908 roku powołano „Towarzystwo Nowy Dom Modlitwy”, które miało za cel zorganizowanie nowego miejsca modlitw dla „oświeconych” Żydów. Warto zauważyć, że nie było to pierwsze miejsce modlitw „reformowanych” kaliskich starozakonnych, już w 1879 roku w kamienicy przy ul. Piekarskiej istniała dla nich odrębna sala modlitw. W czerwcu 1910 r. na ul. Krótkiej. położony został kamień węgielny pod budowę oczekiwanej nowej synagogi Uroczystość prowadził powszechnie szanowany w Kaliszu, nie tylko przez społeczność żydowską, rabin Ezechiel Lipszyc. Ostatecznie budynek synagogi oddano do użytku rok później, uczęszczali do niej „postępowi” fabrykanci, finansiści i inni przedstawiciele inteligencji żydowskiej. W stosunku do synagogi judaizmu reformowanego sporadycznie używano określenia określenie tempel. Ceglany, otynkowany obiekt był wzniesiony na planie prostokąta. Fasadę główną wieńczyły dwie kwadratowe wieże przykryte kopułami. Wewnątrz, we wschodniej części znajdowała się obszerna główna sala modlitewna, którą z trzech stron otaczały galerie dla kobiet. W zachodniej części znajdował się mały przedsionek. W czasie I wojny światowej – mimo zniszczenia w 80% zabudowy śródmieścia Kalisza - obiekt raczej nie ucierpiał. W 1939  r., po wejściu Niemców do Kalisza, nowa synagoga została jednak zamknięta. Przez jakiś czas hitlerowcy składowali w niej macewy ze starego cmentarza przy ul. Nowy Świat. W 1940 r. zrównali jednak obiekt z ziemią, podobnie jak to miało miejsce w przypadku większości żydowskich obiektów publicznych w Kaliszu.

Tekst:

Piotr Sobolewski

Partnerzy projektu:

Archiwum Państwowe w Kaliszu

Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej

Miejska Biblioteka Publiczna